SETYEMBRE 21, 1972. Sa pamamagitan ng Proclamation No. 1081, idineklara ni Ferdinand Marcos Sr. ang Martial Law sa buong Pilipinas—isang hakbang na nagpalubog sa bansa sa pinakamadilim at pinakamadugong yugto ng ating modernong kasaysayan.
Hindi ito kathang-isip lamang; nakatala sa kasaysayan at sa mga ulat ng Amnesty International (AI) at Task Force Detainees of the Philippines (TFDP) ang tunay na mukha ng pasismo noong Martial Law:
Higit 70,000 ang ikinulong nang walang hustisya.
3,257 ang pinatay o pinaslang (extra judicial killings).
35,000 ang pinalo, kinoryente, at garapalang pinahirapan (torture) habang sapilitang ikinulong.
737–757 ang nawala at tinanggalan ng karapatang mahanap pa ng kanilang pamilya (desaparecidos).
Pinatahimik ang malayang pahayagan, ipinagbawal ang pagtitipon, at ginamit ang buong kapangyarihan ng militar at estado upang patahimikin ang sinumang naglalakas-loob magsalita.
Ngunit hindi nagtapos sa karahasan ang pagbubunyag. Sa ilalim ng tinatawag na crony capitalism, winasak ang ekonomiya ng Pilipinas. Ang mga crony at kaalyado ng rehimen ay nagpakasasa sa bilyong-bilyong dolyar na utang ng bayan, habang ang milyun-milyong pamilyang Pilipino ay nalubog sa matinding kahirapan at kagutuman.
Ang malawakang katiwalian sa kaban ng bayan noong panahong iyon ay hindi lang kontrobersiya—ito ay sistematikong pagnanakaw sa kinabukasan ng ating bansa.
Noong Pebrero 1986, sa EDSA, pinalayas ng nagkakaisang sambayanan ang isang diktador. Pinatunayan ng taumbayan na ang tunay na kapangyarihan ay wala sa Malacañang, kundi nasa kamay ng mamamayan.
Mula noon hanggan ngayon: Ang paulit-ulit na hamon ng korupsiyon
Makalipas ang higit limang dekada, magtanong tayo nang tapat: Natuto nga ba tayo?
Sa ilalim ng kasalukuyang administrasyon ni Ferdinand Marcos Jr., muling bumabalik ang bangungot ng nakaraan.
Ang matinding korupsiyon ay muling pumuputok sa pampublikong kamalayan—mula sa bilyon-bilyong pondong inilalaan sa mga flood control projects na nauuwi sa kawalan ng resulta, hanggang sa mga alegasyon ng overpricing, substandard infrastructure, at kaduda-dudang kickbacks.
Habang ang mamamayan ay lumalaban sa baha at humaharap sa mataas na bilihin, milyun-milyon hanggang bilyon-bilyong piso naman ang nawawala sa mga iregularidad na ito.
Iba man ang konteksto ng 1972 at ng kasalukuyan, iisa ang ugat ng problema: kapag walang kalinawan (transparency) at walang pananagutan (accountability) , ang mga nasa kapangyarihan ay patuloy na magpapayaman. Ang hindi pagsuri sa kapangyarihan ay tahasang pagbibigay-daan sa pag-abuso.
Sa mga kapwa Kapampangan, lalo na sa kabataan
Mga kabataan at kapwa ko Kapampangan, ang kasaysayan ng Pampanga ay kasaysayan ng laban at paninindigan.
Huwag ninyong hayaang burahin, baluktutin, o pagtakpan ng fake news at disinformation sa social media ang katotohanan.
Maaaring hindi ninyo naabutan ang dilim ng Martial Law.
Maaaring hindi ninyo narinig ang sigaw ng mga pinarusahan at na tortyur sa mga selda. Ngunit ang hindi ninyo naranasan ay hindi ibig sabihing hindi nangyari.
Ang kasaysayan ay hindi kathang-isip (fiction) —ito ay nakatatak sa dugo, luha, at sakripisyo ng mga martir na nagtanggol sa kalayaang tinatamasa natin ngayon.
Magtanong kayo.
Huwag tanggapin nang buo ang sinasabi ng mga nasa pwesto.
Magsuri at magbasa.
Gamitin ang talino at access sa impormasyon para busisiin ang katotohanan.
Tumindig kayo.
Ang pagmamahal sa bayan ay hindi pagsunod nang pikit-mata sa pinuno—ito ay ang lakas ng loob na magsalita laban sa mali at tiwali.
Bilang isang dating aktibista at lingkod-bayan, malinaw sa akin: ang demokrasya ay hindi permanenteng pamana—ito ay kailangang ipaglaban at pangalagaan araw-araw.
Ang laban sa korupsiyon at kawalan ng katarungan ay hindi natatapos sa isang henerasyon o isang administrasyon.
Hindi na muli! Hindi natin kalilimutan!
Hindi tayo nagsasalita upang maghasik ng poot, kundi upang ipaglaban ang katotohanan.
Hindi tayo nagpapaalala upang buksan ang lumang sugat, kundi upang tiyaking hindi na muling lalabagin ang karapatan ng sambayanang Pilipino.
Hindi tayo nananawagan ng paghihiganti, kundi ng katarungan at pananagutan.
Ang kalayaan ay hindi ibinibigay nang kusa—ito ay ipinaglalaban.
Ang demokrasya ay hindi pag-aari ng iisang pamilya, linya ng politika, o makapangyarihang pangkat.
Ang Pilipinas ay pag-aari ng sambayanang Pilipino!
Sa bawat Pilipino, lalo na sa Kabataang Kapampangan:
Huwag tayong manahimik sa harap ng kaapihan.
Huwag tayong pumikit sa harap ng pagnanakaw sa kaban ng bayan.
Huwag nating hayaang mamatay ang katotohanan.
Never again! Hindi na muli!
We will not forget! Hindi natin kalilimutan!
Mabuhay ang katotohanan! Mabuhay ang demokrasya! Mabuhay ang sambayanang Pilipino!